Esasy mazmuna geç
Hemen Dönüştür
Dil saýlaň: tk

Faýl formatlary

HTML näme? Taryhy, derňelişi we DOM

HTML web sahypalaryň gurluşyny beýan edýän bellik dilidir we diýen ýaly her saýtyň esasynda durýar. Onuň taryhyny, brauzerleriň ony nähili işleýändigini we HTML-i resminama öwürende nämä üns bermelidigini düşündirýäris.

Awtor: Hemen Dönüştür Editör EkibiÇap edildi: 6 min okamak

Burç ýaýy nyşany bolan HTML ýazgyly faýl belgisi

Webde görýän zatlaryňyzyň diýen ýaly hemmesi, şol sanda şu sahypa hem HTML-de ýazylan. HTML (HyperText Markup Language) programmirleme dili däl-de, resminamanyň gurluşyny beýan edýän bellik dilidir: bu sözbaşy, bu abzas, bu salgy, bu tablisa. HTML diňe web saýtlar üçin hem däl. Ol e-poçta şablonlarynda, kömek resminamalarynda, eksport edilen hasabatlarda we "web sahypasy hökmünde ýatda saklanan" resminamalarda duş gelýär. Bu makalada HTML-iň taryhy, brauzeriň ony nähili okaýandygy we ekranda çekýändigi, ýygy duş gelýän meseleler we HTML faýllaryny Word-a ýa-da PDF-e öwürende nämäni ýatda saklamalydygy düşündirilýär.

HTML näme?

HTML mazmuny tegler bilen belleýän ýönekeý tekst dilidir. Tegler burç ýaýlarynyň arasynda ýazylýar we olaryň köpüsi açyjy we ýapyjy teg bilen element emele getirýär:

<!DOCTYPE html>
<html lang="tk">
  <head>
    <meta charset="utf-8">
    <title>Nusga sahypa</title>
  </head>
  <body>
    <h1>Salam</h1>
    <p>Bu abzasda <a href="https://example.com">salgy</a> bar.</p>
  </body>
</html>

<head> bölümi sahypa barada maglumatlary (nyşan kodlamasy, at, stil tablisalary) saklaýar, <body> bolsa görünýän mazmuny saklaýar. Görnüş CSS bilen, hereket bolsa JavaScript bilen goşulýar. Bu bölünişikde HTML mazmunyň nämedigini, CSS onuň nähili görünýändigini, JavaScript bolsa onuň näme edýändigini beýan edýär.

Gysgaça taryhy

HTML Tim Berners-Lee-niň 1989-njy ýylda CERN-de teklip eden World Wide Web taslamasynyň bir bölegi hökmünde döredi. Onuň ilkinji brauzeri 1990-njy ýylda NeXT kompýuterinde işledi. Diliň ilkinji wersiýalary resmi standartdan has köp CERN-de resminamalaşdyrylan tegleriň sanawydy. Şondan bäri esasy tapgyrlar:

  • 1995-nji ýylyň noýabry, HTML 2.0: Tim Berners-Lee we Dan Connolly tarapyndan ýazylan RFC 1866 HTML-i ilkinji gezek resmi standart hökmünde kesgitledi.
  • 1997-nji ýylyň ýanwary, HTML 3.2: W3C-niň pudaklar boýunça umumy spesifikasiýa hökmünde resmi taýdan goldan wersiýasy.
  • 1999-njy ýylyň 24-nji dekabry, HTML 4.01: ýyllaryň dowamynda webiň esasy spesifikasiýasy bolup galdy; W3C ony 2018-nji ýylyň 27-nji martynda resmi taýdan köneldi diýip belledi.
  • 2014-nji ýylyň 28-nji oktýabry, HTML5: W3C HTML5-i Teklip (Recommendation) hökmünde çap etdi. Wideo, ses, many taýdan bölümleýji elementler we takyk kesgitlenen derňeýiş algoritmi onuň bilen standartlaşdyryldy.
  • 2019-njy ýylyň 28-nji maýy, ýeke standart: W3C we brauzer öndürijileriniň döreden jemgyýeti WHATWG özara düşünişmek barada ylalaşyga gol çekdiler. Oňa laýyklykda HTML we DOM esasan WHATWG-da wersiýa belgisiz "Living Standard" hökmünde ösdürilýär.

Şeýlelikde, häzir "HTML5" amalda "häzirki HTML" diýmegi aňladýar; resmi spesifikasiýa yzygiderli täzelenýän HTML Living Standard-dyr.

Ol näçe giň ýaýran? W3Techs-iň 2026-njy ýylyň 15-nji oktýabryndaky statistikasyna görä, bellik dili belli bolan web sahypalaryň 97,8%-i HTML ulanýar. Şol çeşme nyşan kodlamasy belli bolan web sahypalaryň 99,1%-iniň UTF-8 ulanýandygyny habar berýär.

Brauzer HTML-i nähili işleýär?

HTML-i beýleki resminama formatlaryndan tapawutlandyrýan zat, hatda erbet ýazylan resminamalaryň hem ähli brauzerlerde birmeňzeş düşündirilýändigidir. HTML Living Standard munuň üçin jikme-jik derňeýiş modelini kesgitleýär:

  1. Kodlamany kesgitlemek: brauzer ilki gelýän baýtlary nyşanlara öwürmeli. Ol yzygiderlikde BOM-y, serweriň HTTP sözbaşysynda yglan edilen kodlamany we resminamanyň ilkinji 1024 baýtyndaky <meta charset> yglanyny barlaýar; hiç biri tapylmasa, esaslandyrylan çaklama edýär.
  2. Tokenlere bölmek: ýagdaý maşyny teksti başlangyç tegler, ahyrky tegler, teswirler, DOCTYPE-lar we nyşanlar ýaly tokenlere bölýär.
  3. Agaç gurmak: tokenler "in body" ýa-da "in table" ýaly goýuş tertiplerine görä işlenýär. Derňeýji açyk elementleriň üýşmegini saklaýar we nädogry ýerleşdirilen tegleri kesgitlenen düzgünlere görä düzedýär.
  4. DOM: netije Document Object Model (DOM) diýlip atlandyrylýan obýektler agajydyr. CSS şu agaja ulanylýar, JavaScript bolsa ony okaýar we üýtgedýär.

Spesifikasiýa derňeýiş ýalňyşlyklaryny işlemegiň takyk kesgitlenendigini aýdyň belleýär. Meselem, <div/> ýazsaňyz, HTML ahyrky ýapgyt çyzygy hasaba almaýar, şonuň üçin soňky elementler şol div-iň içine düşýär. Ýapylmadyk <p> indiki blok element gelende awtomatik ýapylýar. Bu çydamlylyk sansyz kemçilikli sahypalara garamazdan webiň işlemegini üpjün edýär, ýöne HTML-i resminama formatyna öwürýän islendik guralyň hem şol düzgünlere eýermelidigini aňladýar.

HTML nirede ulanylýar?

  • Web saýtlar we web programmalar: her web sahypanyň karkasy.
  • E-poçta: formatlanan hatlar we habarnamalar HTML-de ýazylýar.
  • Resminamalaşdyrma: kömek sahypalary, programma resminamalary we Markdown-dan döredilen saýtlar.
  • Elektron kitaplar: EPUB formaty mazmuny XHTML resminamalary hökmünde bukjalaýar.
  • Hasabatlar we eksportlar: köp programmalar hasabatlary HTML görnüşinde döredýär, Word-yň "Web sahypasy hökmünde ýatda sakla" netijesi hem HTML-dir.

Güýçli we gowşak taraplary

Güýçli taraplaryGowşak taraplary
Islendik enjamda brauzerde açylýarGörnüşi daşarky CSS-e, şriftlere we şekillere bagly
Açyk, mugt we yzygiderli täzelenýän standartSahypa we gyra ýaly çap düşünjelerinde gowşak
Ekran ölçegine uýgunlaşýan akýan maketÝeke faýl hökmünde geçirmek kyn (şekiller aýry faýllarda)
Elýeterlilik we gözleg ulgamlary üçin many gurluşyJavaScript saklanda seresaplyk talap edýär
Ýönekeý tekst, şonuň üçin wersiýa gözegçiligi bilen gowy işleýärJemleýji wersiýany berkitmek üçin PDF ýaly amatly däl

HTML-i haýsy programmalar açýar?

Chrome, Firefox, Safari we Edge ýaly ähli brauzerler HTML-i görkezýär. Çeşme kody redaktirlemek üçin Visual Studio Code ýaly kod redaktory ýa-da islendik tekst redaktory ýeterlik. Microsoft Word we LibreOffice Writer HTML faýllaryny açyp, olary resminama hökmünde redaktirläp bilýär, ýöne çylşyrymly CSS maketleri ol ýerde ýönekeýleşdirilýär.

Ýygy duş gelýän meseleler we olary çözmek

Ýörite nyşanlar bozuk görünýär

Sahypanyň kodlamasy ýok ýa-da nädogry. <head>-iň ýokarky böleginde <meta charset="utf-8"> goşuň we faýlyň hakykatdan UTF-8 hökmünde ýatda saklanandygyna göz ýetiriň. Serwer başga kodlamany yglan edýän bolsa, HTTP sözbaşysyny hem düzediň.

Ýatda saklanan sahypada şekiller ýa-da stiller ýok

HTML faýllary şekilleri we CSS-i köplenç aýry faýllardan ýa-da internetdäki salgylardan alýar. Diňe .html faýlyny geçirseňiz, şol baglanyşyklar bozulýar. Brauzeriňiziň "Web sahypasy, doly" ýatda saklaýyş saýlawyny ulanyň ýa-da şekilleri resminama goşuň.

Sahypa çap edilende bozulýar

Ekranlar üçin taýýarlanan maketler kagyza sygmazlygy mümkin. CSS-de @media print düzgünlerini kesgitlemek we @page bilen kagyz ölçegini we gyralary bellemek çap netijesini ep-esli gowulandyrýar.

HTML faýllaryny öwürmek boýunça maslahatlar

Biziň öwrüjimizde HTML faýllary serwerimize ýüklenýär we 30 minut içinde pozulýar. Faýl okalanda kodlama ilki BOM-dan, soňra <meta charset> yglanyndan, soňra mazmunyň özünden anyklanýar; UTF-8 bolmadyk köne türk sahypalary Windows-1254 hökmünde okalýar. Resminamanyň <body> mazmuny we sahypanyň <style> bloky saklanýar, <body> tegi bolmadyk HTML bölekleri bolsa bolşy ýaly işlenýär.

  • HTML-den PDF-e öwürmek brauzer hereketlendirijisinde işleýär: çap CSS-i ulanylýar, @page bilen kesgitlenen sahypa ölçegi hasaba alynýar (başga ýagdaýda A4) we fon reňkleri çap edilýär. Howpsuzlyk üçin JavaScript ýerine ýetirilmeýär we internetdäki şekiller, şriftler ýa-da stil tablisalary ýüklenmeýär; diňe resminama goşulan çeşmeler (data: URI) ulanylýar. Netijede şekilleriň bolmagyny isleseňiz, olary HTML-e goşuň.
  • HTML-den Word-a öwürmek sözbaşylary, sanawlary, tablisalary, deňleşdirmäni we goşulan şekilleri DOCX-e geçirmek üçin LibreOffice ulanýar. Çylşyrymly CSS maketleriniň (flex, grid) Word-da deňi ýok we olar ýönekeýleşdirilýär.
  • HTML-den Markdown-a öwürmek web sahypany ýa-da kömek makalasyny resminamalaşdyrma ammaryna geçirmek üçin ideal: sözbaşylar, nygtamalar, sanawlar, tablisalar, salgylar we kod bloklary saklanýar, stil maglumatlary bolsa aýrylýar.
  • Ters ugurda Word-dan HTML-e öwürmek şekilleri faýlyň içine goşýar we nyşan kodlamasy yglan edilen ýeke, özbaşdak HTML resminamasyny döredýär, şonuň üçin aksentli nyşanlar brauzerde dogry görünýär.

Köp berilýän soraglar

HTML programmirleme dilimi?

Ýok. HTML bellik dilidir: ol mazmunyň gurluşyny beýan edýär, ýöne onda sikller, şertler ýa-da hasaplamalar ýok. Sahypa hereket goşmak üçin JavaScript ulanylýar.

HTML5 bilen HTML-iň arasynda nähili tapawut bar?

HTML5 2014-nji ýylda W3C Teklibi bolan uly wersiýanyň adydyr. 2019-njy ýyldan bäri HTML WHATWG-da wersiýa belgisiz "HTML Living Standard" hökmünde ösdürilýär. Amalda häzir HTML5 we HTML şol bir zady aňladýar.

HTML faýlyny nädip açmaly?

Ony iki gezek basyň, ol esasy brauzeriňizde açylar. Çeşme kody görmek üçin faýly tekst redaktorynda açyň ýa-da brauzeriňiziň "Sahypanyň çeşme koduny görmek" saýlawyny ulanyň.

HTML-i PDF-e öwürenimde şekiller näme üçin ýok?

Şekiller internet salgysyndan ýüklenýän bolsa, öwrüjimiz howpsuzlyk sebäpli olary ýüklemeýär. Şekilleri HTML-e data: URI hökmünde goşuň ýa-da resminamany ilki Word-a öwrüp, şekilleri şol ýerde goşuň.

HTML faýlyny açmak howpsuzmy?

HTML-de JavaScript bolup biler, şonuň üçin näbelli çeşmelerden gelen faýllara seresap boluň. E-poçta goşundysy hökmünde gelip, parol soraýan HTML sahypalary giň ýaýran fişing usulydyr.

Çeşmeler

Degişli öwrüjiler

Degişli makalalar

Ähli makalalar