HTML nima? Tarixi, tahlil qilinishi va DOM

Vebda koʻradigan deyarli hamma narsa, jumladan shu sahifa ham, HTML da yozilgan. HTML (HyperText Markup Language) dasturlash tili emas, balki hujjat tuzilishini tavsiflaydigan belgilash tilidir: bu sarlavha, bu xatboshi, bu havola, bu jadval. HTML faqat veb-saytlar uchun ham emas. U elektron pochta shablonlarida, yordam hujjatlarida, eksport qilingan hisobotlarda va "veb-sahifa sifatida saqlangan" hujjatlarda uchraydi. Bu maqolada HTML tarixi, brauzer uni qanday oʻqib ekranga chizishi, keng tarqalgan muammolar va HTML fayllarni Word yoki PDF ga konvertatsiya qilishda nimalarni yodda tutish kerakligi koʻrib chiqiladi.

HTML nima?

HTML mazmunni teglar bilan belgilaydigan oddiy matnli tildir. Teglar burchakli qavslar ichida yoziladi va ularning aksariyati ochuvchi va yopuvchi teg bilan element hosil qiladi:

<!DOCTYPE html>
<html lang="uz">
  <head>
    <meta charset="utf-8">
    <title>Namuna sahifa</title>
  </head>
  <body>
    <h1>Salom</h1>
    <p>Bu xatboshida <a href="https://example.com">havola</a> bor.</p>
  </body>
</html>

<head> boʻlimi sahifa haqidagi maʼlumotlarni (belgilar kodlashi, sarlavha, uslublar jadvallari) olib yuradi, <body> esa koʻrinadigan mazmunni saqlaydi. Tashqi koʻrinish CSS bilan, xatti-harakat esa JavaScript bilan qoʻshiladi. Bu taqsimotda HTML mazmun nima ekanini, CSS qanday koʻrinishini, JavaScript esa nima qilishini tavsiflaydi.

Qisqacha tarix

HTML Tim Berners-Lee 1989 yilda CERN da taklif qilgan World Wide Web loyihasining bir qismi sifatida tugʻildi. Uning birinchi brauzeri 1990 yilda NeXT kompyuterida ishlagan. Tilning dastlabki versiyalari rasmiy standartdan koʻra CERN da hujjatlashtirilgan teglar roʻyxatiga oʻxshardi. Shundan beri asosiy bosqichlar:

• 1995 yil noyabr, HTML 2.0: Tim Berners-Lee va Dan Connolly yozgan RFC 1866 HTML ni ilk bor rasmiy standart sifatida belgiladi.
• 1997 yil yanvar, HTML 3.2: W3C soha boʻylab umumiy spetsifikatsiya sifatida rasman maʼqullagan versiya.
• 1999 yil 24 dekabr, HTML 4.01: yillar davomida vebning asosiy spetsifikatsiyasi boʻlib qoldi; W3C uni 2018 yil 27 martda rasman eskirgan deb belgiladi.
• 2014 yil 28 oktabr, HTML5: W3C HTML5 ni Tavsiya (Recommendation) sifatida eʼlon qildi. U bilan birga video, audio, semantik boʻlim elementlari va aniq belgilangan tahlil algoritmi standartlashtirildi.
• 2019 yil 28 may, yagona standart: W3C va brauzer ishlab chiqaruvchilari tuzgan WHATWG hamjamiyati oʻzaro anglashuv memorandumini imzoladi. Unga koʻra HTML va DOM asosan WHATWG da versiyasiz "Living Standard" (jonli standart) sifatida rivojlantiriladi.

Demak bugun "HTML5" amalda "joriy HTML" degani; rasmiy spetsifikatsiya esa doimiy yangilanib turadigan HTML Living Standard.

U qanchalik keng tarqalgan? W3Techs ning 2026 yil 15 oktabrdagi statistikasiga koʻra, belgilash tili maʼlum boʻlgan veb-saytlarning 97,8% i HTML dan foydalanadi. Xuddi shu manbaga koʻra, belgilar kodlashi maʼlum boʻlgan veb-saytlarning 99,1% i UTF-8 dan foydalanadi.

Brauzer HTML ni qanday qayta ishlaydi?

HTML ni boshqa hujjat formatlaridan ajratib turadigan narsa shuki, hatto yomon yozilgan hujjatlar ham har bir brauzerda bir xil talqin qilinadi. HTML Living Standard buning uchun batafsil tahlil modelini belgilaydi:

1. Kodlashni aniqlash: brauzer avval kelayotgan baytlarni belgilarga aylantirishi kerak. U ketma-ket BOM ni, server HTTP sarlavhasida eʼlon qilingan kodlashni va hujjatning birinchi 1024 baytidagi <meta charset> eʼlonini tekshiradi; hech biri topilmasa, asosli taxmin qiladi.
2. Tokenlash: holatlar mashinasi matnni ochuvchi teglar, yopuvchi teglar, izohlar, DOCTYPE lar va belgilar kabi tokenlarga ajratadi.
3. Daraxt qurish: tokenlar "in body" yoki "in table" kabi qoʻshish rejimlariga muvofiq qayta ishlanadi. Tahlilchi ochiq elementlar stekini yuritadi va notoʻgʻri joylashgan teglarni belgilangan qoidalar asosida tuzatadi.
4. DOM: natijada Document Object Model (DOM) deb ataladigan obyektlar daraxti hosil boʻladi. CSS shu daraxtga qoʻllanadi, JavaScript esa uni oʻqiydi va oʻzgartiradi.

Spetsifikatsiya tahlil xatolarini qayta ishlash aniq belgilanganini ochiq taʼkidlaydi. Masalan, <div/> deb yozsangiz, HTML oxiridagi qiya chiziqni eʼtiborsiz qoldiradi, shuning uchun keyingi elementlar shu div ichiga tushib qoladi. Yopilmagan <p> keyingi blok element kelganda avtomatik yopiladi. Aynan shu bagʻrikenglik son-sanoqsiz nomukammal sahifalarga qaramay vebni ishlatib turadi, lekin bu HTML ni hujjat formatiga aylantiradigan har qanday vosita ham xuddi shu qoidalarga amal qilishi kerakligini anglatadi.

HTML qayerda ishlatiladi?

• Veb-saytlar va veb-ilovalar: har bir veb-sahifaning skeleti.
• Elektron pochta: formatlangan xatlar va axborot byulletenlari HTML da yoziladi.
• Hujjatlar: yordam sahifalari, dasturiy taʼminot hujjatlari va Markdown dan yaratilgan saytlar.
• Elektron kitoblar: EPUB formati mazmunni XHTML hujjatlar sifatida paketlaydi.
• Hisobotlar va eksportlar: koʻplab ilovalar hisobotlarni HTML koʻrinishida yaratadi, Word ning "Veb-sahifa sifatida saqlash" natijasi ham HTML.

Kuchli va zaif tomonlari

HTML ni qaysi dasturlar ochadi?

Chrome, Firefox, Safari va Edge kabi barcha brauzerlar HTML ni koʻrsatadi. Manbani tahrirlash uchun Visual Studio Code kabi kod muharriri yoki istalgan matn muharriri kifoya. Microsoft Word va LibreOffice Writer HTML fayllarni ochib, ularni hujjat sifatida tahrirlay oladi, biroq murakkab CSS maketlari u yerda soddalashtiriladi.

Keng tarqalgan muammolar va ularni hal qilish

Maxsus belgilar buzilib koʻrinadi

Sahifaning kodlashi koʻrsatilmagan yoki notoʻgʻri. <head> ning yuqori qismiga <meta charset="utf-8"> qoʻshing va fayl haqiqatan UTF-8 da saqlanganiga ishonch hosil qiling. Agar server boshqa kodlashni eʼlon qilsa, HTTP sarlavhasini ham tuzating.

Saqlangan sahifada rasmlar yoki uslublar yoʻq

HTML fayllar koʻpincha rasmlar va CSS ni alohida fayllardan yoki internetdagi manzillardan oladi. Faqat .html faylni koʻchirsangiz, bu havolalar uziladi. Brauzeringizning "Veb-sahifa, toʻliq" saqlash parametridan foydalaning yoki rasmlarni hujjat ichiga joylang.

Sahifa chop etilganda buziladi

Ekranlar uchun moʻljallangan maketlar qogʻozga sigʻmasligi mumkin. CSS da @media print qoidalarini belgilash hamda @page bilan qogʻoz oʻlchami va hoshiyalarni sozlash chop etilgan natijani ancha yaxshilaydi.

HTML fayllarni konvertatsiya qilish boʻyicha maslahatlar

Bizning konvertorimizda HTML fayllar serverimizga yuklanadi va 30 daqiqa ichida oʻchiriladi. Fayl oʻqilayotganda kodlash avval BOM dan, keyin <meta charset> eʼlonidan, soʻng mazmunning oʻzidan aniqlanadi; UTF-8 boʻlmagan eski turkcha sahifalar Windows-1254 sifatida oʻqiladi. Hujjatning <body> mazmuni va sahifaning <style> bloki saqlanadi, <body> tegi boʻlmagan HTML boʻlaklari esa qanday boʻlsa shundayligicha qayta ishlanadi.

• HTML dan PDF ga konvertatsiya brauzer dvigatelida bajariladi: chop etish CSS i qoʻllanadi, @page bilan belgilangan sahifa oʻlchami hisobga olinadi (aks holda A4), fon ranglari esa chop etiladi. Xavfsizlik uchun JavaScript bajarilmaydi va internetdagi rasmlar, shriftlar yoki uslublar jadvallari yuklab olinmaydi; faqat hujjatga joylangan resurslar (data: URI) ishlatiladi. Natijada rasmlar boʻlishini istasangiz, ularni HTML ga joylang.
• HTML dan Word ga konvertatsiya sarlavhalar, roʻyxatlar, jadvallar, tekislash va joylangan rasmlarni DOCX ga oʻtkazish uchun LibreOffice dan foydalanadi. Murakkab CSS maketlarining (flex, grid) Word da muqobili yoʻq va ular soddalashtiriladi.
• HTML dan Markdown ga konvertatsiya veb-sahifa yoki yordam maqolasini hujjatlar omboriga koʻchirish uchun ideal: sarlavhalar, urgʻular, roʻyxatlar, jadvallar, havolalar va kod bloklari saqlanadi, uslub maʼlumotlari esa tashlab yuboriladi.
• Teskari yoʻnalishda Word dan HTML ga konvertatsiya rasmlarni fayl ichiga joylaydi va belgilar kodlashi eʼlon qilingan, oʻzi yetarli boʻlgan yagona HTML hujjat yaratadi, shuning uchun maxsus belgilar brauzerda toʻgʻri koʻrinadi.

Koʻp beriladigan savollar

HTML dasturlash tilimi?

Yoʻq. HTML belgilash tili: u mazmun tuzilishini tavsiflaydi, lekin unda sikllar, shartlar yoki hisob-kitoblar yoʻq. Sahifaga xatti-harakat qoʻshish uchun JavaScript ishlatiladi.

HTML5 va HTML oʻrtasida qanday farq bor?

HTML5 2014 yilda W3C Tavsiyasiga aylangan asosiy versiyaning nomi. 2019 yildan beri HTML WHATWG da versiya raqamlarisiz "HTML Living Standard" sifatida rivojlantirilmoqda. Amalda bugun HTML5 va HTML bir xil narsani anglatadi.

HTML faylni qanday ochish mumkin?

Ustiga ikki marta bosing, u standart brauzeringizda ochiladi. Manba kodini koʻrish uchun faylni matn muharririda oching yoki brauzeringizdagi "Sahifa kodini koʻrish" parametridan foydalaning.

HTML ni PDF ga oʻtkazganda nega rasmlar yoʻqoladi?

Agar rasmlar internet manzilidan yuklansa, konvertorimiz xavfsizlik sababli ularni yuklab olmaydi. Rasmlarni HTML ga data: URI sifatida joylang yoki hujjatni avval Word ga aylantirib, rasmlarni oʻsha yerda qoʻshing.

HTML faylni ochish xavfsizmi?

HTML da JavaScript boʻlishi mumkin, shuning uchun nomaʼlum manbadan kelgan fayllarga ehtiyot boʻling. Elektron pochta ilovasi sifatida kelib, parol soʻraydigan HTML sahifalar keng tarqalgan fishing usulidir.

Manbalar

• WHATWG: HTML Living Standard, Parsing HTML documents
• W3C va WHATWG oʻzaro anglashuv memorandumi (2019 yil 28 may)
• W3C press-relizi: HTML5 Recommendation (2014 yil 28 oktabr)
• W3C: HTML 4.01 Specification
• IETF RFC 1866: Hypertext Markup Language - 2.0
• Dave Raggett: A history of HTML
• W3Techs: Usage statistics of markup languages for websites