PDF nima? Tuzilishi, tarixi va konvertatsiya maslahatlari

Shartnomani elektron pochta orqali yuborganingizda, u qabul qiluvchida ham xuddi shu maket, shu shriftlar va shu sahifa boʻlinishlari bilan ochilishini xohlaysiz. PDF (Portable Document Format, koʻchma hujjat formati) aynan shu maqsadda yaratilgan. Bugungi kunda "yakuniy" deb hisoblanadigan hujjatlarning aksariyati, hisob-fakturalar va sud qarorlaridan tortib ilmiy maqolalar va samolyotga chiqish talonlarigacha, PDF koʻrinishida tarqaladi. Bu maqolada PDF qayerdan kelib chiqqani, fayl ichida nimalar borligi, qanday versiyalari mavjudligi hamda PDF ni boshqa formatga oʻtkazganda nima saqlanib, nima yoʻqolishi tushuntiriladi.

PDF nima?

PDF hujjatning har bir sahifasini qatʼiy koʻrinish bilan tavsiflaydigan fayl formatidir. Word kabi tahrirlash formatlarida matn "oqadi": oynani toraytirsangiz yoki shriftni almashtirsangiz, qatorlar qaytadan joylashadi. PDF da esa sahifadagi har bir belgi, chiziq va rasmning oʻrni oldindan belgilab qoʻyilgan. Fayl matn, shriftlar (odatda ichiga joylangan), rasmlar va vektor grafikani bitta paketda olib yuradi, shuning uchun hujjat asl dastur oʻrnatilmagan kompyuterda ham, telefonda ham, printerda ham bir xil koʻrinadi.

Bu yondashuvning oʻz narxi bor: PDF chiqish formatidir. Unda xatboshi, sarlavha yoki jadval kabi semantik maʼlumot har doim ham boʻlmaydi. Koʻpincha unda faqat "mana bu gliflarni shu koordinataga chiz" kabi koʻrsatmalar bor xolos. Shu farqni yodda tutsangiz, PDF ni tahrirlash yoki uni qaytadan Word hujjatiga aylantirish nega qiyinligi tushunarli boʻladi.

Qisqacha tarix

PDF ning ildizi Adobe hammuassisi John Warnock 1991 yilda ilgari surgan "The Camelot Project" nomli taklifga borib taqaladi. Maqsad istalgan dasturdan hujjatni olib, uni istalgan kompyuterda koʻrish yoki chop etish edi. Adobe maʼlumotiga koʻra, 1992 yilga kelib bu loyiha PDF ga aylangan, PDF va uni oʻqiydigan Acrobat dasturi esa 1993 yil 15 iyunda chiqarilgan.

Dastlabki oʻn besh yil davomida PDF Adobe spetsifikatsiyasi boʻlib qoldi va har bir relizda yangi imkoniyatlarga ega boʻldi: 1.2 versiyada interaktiv shakllar (AcroForms), 1.4 da shaffoflik va XMP metamaʼlumotlari, 2003 yil avgustida eʼlon qilingan 1.5 da esa qatlamlar, obyekt oqimlari va oʻzaro havola oqimlari qoʻshildi. Haqiqiy burilish 2008 yilda yuz berdi: 2008 yil 1 iyulda PDF 1.7 xalqaro standart ISO 32000-1:2008 ga aylandi va format ustidan nazorat ISO qoʻmitasiga oʻtdi. 2017 yilda PDF 2.0 (ISO 32000-2) chiqdi, 2020 yil dekabrida esa uning tuzatilgan ikkinchi nashri eʼlon qilindi. 2023 yil apreldan beri PDF Association ISO 32000-2 ni bepul yuklab olish imkonini beradi.

Koʻlamni tasavvur qilish uchun: Adobe 2023 yil iyunidagi blog postida mijozlari oʻtgan bir yil ichida Acrobat mahsulotlarida 400 milliarddan ortiq PDF ochganini maʼlum qilgan. Bu raqam faqat Adobe mahsulotlarini qamraydi; brauzerlardagi oʻrnatilgan koʻruvchilar va boshqa dasturlar unga kirmaydi.

PDF fayl ichida nima bor?

PDF ni matn muharririda ochsangiz, birinchi qatorda %PDF-1.7 kabi versiya belgisi koʻrinadi. Faylning qolgan qismi toʻrtta asosiy boʻlimdan iborat:

1. Sarlavha (header): format va versiyani eʼlon qiladigan birinchi qator.
2. Tana (body): hujjatni tashkil etuvchi "bilvosita obyektlar". Har bir obyektning obyekt raqami va avlod raqami bor. Sahifalar, shriftlar, rasmlar va kontent oqimlari, barchasi obyektdir.
3. Oʻzaro havolalar jadvali (xref): har bir obyektning baytlardagi siljishini sanab oʻtadi, shu tufayli oʻquvchi dastur butun faylni koʻrib chiqmasdan istalgan sahifaga toʻgʻridan-toʻgʻri oʻta oladi. PDF 1.5 dan boshlab u siqilgan "xref oqimi" sifatida ham saqlanishi mumkin.
4. Treyler va fayl oxiri: hujjat katalogiga (/Root) ishora qiluvchi lugʻat, undan keyin startxref (xref qayerdan boshlanishi) va %%EOF belgisi.

Soddalashtirilgan misol quyidagicha koʻrinadi:

%PDF-1.7
1 0 obj << /Type /Catalog /Pages 2 0 R >> endobj
2 0 obj << /Type /Pages /Kids [3 0 R] /Count 1 >> endobj
3 0 obj << /Type /Page /Parent 2 0 R /Contents 4 0 R >> endobj
4 0 obj << /Length 44 >> stream
BT /F1 12 Tf 72 720 Td (Hello) Tj ET
endstream endobj
xref ...
trailer << /Root 1 0 R /Size 5 >>
startxref ...
%%EOF

Sahifaning haqiqiy mazmuni kontent oqimida joylashgan. Misoldagi BT ... ET bloki matn obyekti: Tf shrift va oʻlchamni tanlaydi, Td joylashuvni belgilaydi, Tj esa matnni chizadi. Eʼtibor bering, bu yerda "xatboshi" yoki "sarlavha" degan tushuncha yoʻq, faqat joylashtirilgan gliflar bor. Hatto koʻzga bitta koʻrinadigan qator ham koʻpincha bir nechta boʻlakka ajralgan boʻladi.

PDF ning yana bir xususiyati bosqichma-bosqich yangilash (incremental update). Izoh yoki imzo qoʻshganingizda, dastur faylni qayta yozish oʻrniga uning oxiriga yangi obyektlar va yangi xref boʻlimini qoʻshishi mumkin. Raqamli imzolar imzolangan mazmunni oʻzgarishsiz saqlash uchun aynan shu mexanizmga tayanadi.

PDF profillari va kichik standartlari

ISO 32000 bilan bir qatorda maxsus maqsadlar uchun cheklangan PDF profillari ham mavjud. Ulardan eng mashhuri uzoq muddatli arxivlash uchun moʻljallangan PDF/A. Uning birinchi qismi PDF/A-1 2005 yil oktyabrida ISO 19005-1 sifatida eʼlon qilingan. PDF/A fayli barcha shriftlarni ichiga joylashi, ranglarni qurilmaga bogʻliq boʻlmagan usulda belgilashi va XMP metamaʼlumotlarini oʻz ichiga olishi shart; shifrlash, JavaScript, audio, video va tashqi bogʻliqliklar esa taqiqlangan. Shu sababli arxivlar va davlat idoralari koʻpincha PDF/A talab qiladi.

Amaliyotda muhimroq farq matnli PDF va skanerlangan PDF oʻrtasida. Word yoki brauzerdan "PDF sifatida saqlash" orqali olingan faylda tanlash, qidirish va nusxalash mumkin boʻlgan haqiqiy matn bor. Skanerdan oʻtkazilgan qogʻoz varaq esa PDF ichidagi oddiy rasm xolos. Undan matn olish uchun OCR (optik belgilarni tanish) kerak.

PDF qayerda ishlatiladi?

• Huquqiy va rasmiy yozishmalar: shartnomalar, arizalar va qarorlar; bunga raqamli imzo qoʻllab-quvvatlanishi ham yordam beradi.
• Buxgalteriya va elektron tijorat: hisob-fakturalar, cheklar va bank koʻchirmalari.
• Nashriyot va matbaa: chop etishga tayyor fayllar, elektron kitoblar va kataloglar.
• Akademik soha: maqolalar, dissertatsiyalar va maʼruza matnlari.
• Shakllar: toʻldiriladigan arizalar va deklaratsiyalar.
• Arxivlash: PDF/A yordamida oʻn yillab saqlanishi kerak boʻlgan hujjatlar.

Kuchli va zaif tomonlari

PDF ni qaysi dasturlar ochadi?

Odatda hech narsa oʻrnatishingiz shart emas. Chrome, Edge, Firefox va Safari brauzerlarining barchasida PDF koʻruvchi bor. macOS da PDF ni Preview, Windows da esa Edge ochadi. Kengaytirilgan tahrirlash, shakl yaratish va imzolash uchun odatda Adobe Acrobat tanlanadi. Microsoft Word ham PDF ni ochib, uni tahrirlanadigan hujjatga aylantirishga harakat qila oladi, natija esa faylning murakkabligiga bogʻliq. Linux da Evince, Okular va Poppler vositalari keng qoʻllaniladi.

Keng tarqalgan muammolar va ularni hal qilish

PDF dan nusxalangan matn aralashib chiqadi

PDF matnni oʻqish tartibida emas, chizish tartibida saqlashi mumkin. Ikki ustunli maqolada qatorlar bir-biriga aralashib ketishi, baʼzi shriftlar esa Unicode moslashuvisiz joylangan boʻlishi mumkin, shuning uchun maxsus belgili harflar buzilgandek koʻrinadi. PDF ni TXT yoki Word ga konvertatsiya qilish odatda koʻruvchidan nusxalashdan koʻra tozaroq natija beradi.

Fayl shifrlangan, ochilmaydi yoki konvertatsiya qilinmaydi

PDF da ikki xil parol boʻlishi mumkin: ochish paroli va ruxsatlar paroli (tahrirlash yoki chop etish uchun). Ochish paroli bor faylni hech bir konvertor parolni bilmasdan oʻqiy olmaydi. Agar parol sizda boʻlsa, faylni oching, himoyani olib tashlang, qayta saqlang va keyin konvertatsiya qiling.

Skanerlangan PDF da qidira olmayapman

Faylda matn emas, rasmlar bor, shuning uchun qidiruv va nusxalash ishlamaydi. Matn qatlamini qoʻshish uchun OCR dasturi kerak.

Shriftlar asl nusxadagidan farq qiladi

Agar faylni yaratgan dastur shriftlarni joylamagan boʻlsa, koʻruvchi ularni oʻxshash shriftlar bilan almashtiradi. Eksport paytida "shriftlarni joylash" parametrini yoqish yoki PDF/A sifatida saqlash bunga yoʻl qoʻymaydi.

PDF fayllarni konvertatsiya qilish boʻyicha maslahatlar

PDF ni konvertatsiya qilish qotirilgan sahifa maketini oqib turuvchi hujjat sifatida qayta qurish demakdir, shuning uchun eng yaxshi vosita ham asosli taxminlar qilishga majbur. Bizning konvertorimiz buni quyidagicha bajaradi: PDF ni Word ga oʻtkazganingizda fayl serverimizga yuklanadi, ochiq kodli Poppler vositalari har bir matn boʻlagini uning joylashuvi bilan birga oʻqiydi va qatorlar qaytadan xatboshilarga birlashtiriladi. Qalin va kursiv kabi belgi formatlari hamda oʻqish oqimi asosan saqlanadi, biroq koʻp ustunli sahifalar, murakkab jadvallar va joylashtirilgan bloklar asl nusxaga toʻliq mos kelmasligi mumkin. Yuklangan fayllar 30 daqiqa ichida serverdan oʻchiriladi.

• Agar sizga faqat matn kerak boʻlsa, PDF ni TXT ga oʻtkazish eng toza natijani beradi: formatlash tashlab yuboriladi va oʻqiladigan oddiy matn qoladi.
• Agar sahifa koʻrinishini vebda saqlamoqchi boʻlsangiz, PDF dan HTML ga konvertatsiya matnni sahifadagi asl joylariga qoʻyadi.
• Skanerlangan PDF larda matn yoʻq, shuning uchun konvertorimiz ulardan tahrirlanadigan matn ajratib ololmaydi. Avval OCR qiling.
• Shifrlangan PDF larni konvertatsiya qilib boʻlmaydi; parolni olib tashlashni soʻraydigan xabar chiqadi.

Teskari yoʻnalish osonroq. Word dan PDF ga konvertatsiyada DOCX, DOC va RTF fayllar oraliq bosqichsiz LibreOffice orqali toʻgʻridan-toʻgʻri PDF ga oʻtadi, shuning uchun sahifa maketi, kolontitullar, jadvallar va rasmlar saqlanadi. Agar serverda oʻrnatilmagan shriftdan foydalangan boʻlsangiz, u oʻxshash shrift bilan almashtirilishi mumkin. HTML, Markdown va TXT kabi manbalar esa A4 sahifalarga joylanadi va brauzer dvigateli yordamida PDF ga chop etiladi.

Koʻp beriladigan savollar

PDF qachon yaratilgan?

Gʻoya John Warnock ning 1991 yildagi Camelot taklifiga borib taqaladi. PDF va Acrobat 1993 yil 15 iyunda chiqarilgan, format esa 2008 yilda xalqaro ISO 32000-1 standartiga aylangan.

PDF 1.7 va PDF 2.0 oʻrtasida qanday farq bor?

PDF 1.7 Adobe ning soʻnggi versiyasi boʻlib, 2008 yilda ISO 32000-1 sifatida standartlashtirilgan. PDF 2.0 (ISO 32000-2) toʻliq ISO doirasida ishlab chiqilgan, 2017 yilda eʼlon qilingan va 2020 yilgi nashrda tuzatilgan. Kundalik foydalanishda ikkalasi ham bir xil dasturlarda ochiladi.

PDF/A nima va undan qachon foydalanish kerak?

PDF/A uzoq muddatli arxivlash uchun moʻljallangan cheklangan PDF profilidir. U shriftlarni joylashni talab qiladi va shifrlash hamda JavaScript kabi imkoniyatlarni taqiqlaydi. Hujjat yillar oʻtib ham xuddi shunday ochilishi kerak boʻlsa yoki tashkilot buni talab qilsa, uni tanlang.

PDF ni Word ga oʻtkazganda nega maket buziladi?

Chunki PDF da odatda xatboshi yoki jadval haqida maʼlumot yoʻq, faqat joylashtirilgan gliflar bor. Konvertor qatorlar va xatboshilarni shu boʻlaklardan qayta qurishi kerak. Oddiy bir ustunli hujjatlar juda yaxshi oʻtadi; koʻp ustunli yoki jadvallarga boy sahifalar esa qoʻlda tuzatishni talab qilishi mumkin.

Skanerlangan PDF ni tahrirlanadigan matnga aylantirsa boʻladimi?

Buning uchun OCR kerak. Bizning konvertorimiz OCR bajarmaydi; u faqat PDF da haqiqatda mavjud boʻlgan matnni oʻtkazadi. Skanerlangan hujjatni avval OCR dasturidan oʻtkazing, keyin konvertatsiya qiling.

PDF larimni konvertatsiya qilish xavfsizmi?

Hujjatlar konvertatsiyasi serverimizda bajariladi. Fayl faqat konvertatsiya uchun ishlatiladi va 30 daqiqa ichida oʻchiriladi. Juda maxfiy materiallarni esa baribir hech qanday onlayn xizmatga yuklamaslikni afzal koʻrishingiz mumkin.

Manbalar

• Adobe: What is a PDF? (The Camelot Project va PDF ning paydo boʻlishi)
• Adobe Blog: Celebrating 30 years of digital transformation with Adobe Acrobat (2023 yil 15 iyun)
• Library of Congress: PDF 1.5 format tavsifi
• Library of Congress: PDF/A-1, ISO 19005-1:2005
• Wikipedia: PDF (tarix va fayl tuzilishi, ikkilamchi manba)
• Poppler PDF renderlash kutubxonasi