RTF nədir? Rich Text Format necə işləyir

RTF haqqında çox eşitməyə bilərsiniz, amma yəqin ki, onunla dəfələrlə işləmisiniz: köhnə bir proqramın "İxrac" menyusunda, Mac-da TextEdit-in standart saxlama formatı kimi və ya sənədi mətn redaktorları arasında daşıyarkən "ən etibarlı seçim" kimi. Rich Text Format qalın, kursiv, şriftlər, rənglər və cədvəllər kimi formatı sadə mətn simvolları ilə təsvir edir. Bu məqalədə RTF-in necə yarandığı, RTF faylının içinin necə göründüyü, harada güclü və harada zəif olduğu, həmçinin onu çevirərkən nələrə diqqət etmək lazım olduğu izah edilir.

RTF nədir?

RTF Microsoft-un sənədləri müxtəlif proqramlar və əməliyyat sistemləri arasında daşımaq üçün hazırladığı mətn əsaslı formatdır. O, DOC kimi binar format deyil: RTF faylını Notepad-də açsanız, tərs xətlə başlayan əmrlərlə qarışıq öz mətninizi oxuya bilərsiniz. Lakin HTML-dən fərqli olaraq, o, əl ilə yazılmaq üçün nəzərdə tutulmayıb. Onun məqsədi bir proqramın digər proqramın yaratdığı sənədi formatı ilə birlikdə oxuya bilməsidir.

Əvvəlcə tez-tez rast gəlinən bir qarışıqlığı aydınlaşdıraq: e-poçt proqramlarında və veb formalarda "zəngin mətn" (rich text) seçimi adətən formatlı mətn üçün ümumi termindir və çox vaxt arxasında HTML dayanır. Bu məqalənin mövzusu olan RTF isə .rtf genişlənməli və öz sintaksisi olan konkret fayl formatıdır.

Qısa tarixçə

RTF 1980-ci illərin ortaları ilə sonları arasında Microsoft Word komandasından Richard Brodie, Charles Simonyi və David Luebbert tərəfindən hazırlanıb. İlk RTF oxuyucusu və yazıcısı 1987-ci ildə Macintosh üçün Word 3.0 ilə buraxıldı və RTF 1.0-ı tətbiq edirdi. Sonrakı iyirmi il ərzində format Word ilə birlikdə inkişaf etdi:

1.9.1-dən sonra Microsoft RTF spesifikasiyasını təkmilləşdirməyi dayandırdı. Library of Congress-in format təsvirinə görə, Microsoft bildirir ki, Word 2010 və sonrakı versiyalarda gələn imkanlar RTF kimi saxlananda qorunmayacaq. Qısası, RTF hələ də dəstəklənir, amma artıq inkişaf etmir.

RTF faylının içində nə var?

RTF üç elementə əsaslanır:

• Qruplar: fiqurlu mötərizələr { } içinə alınmış bölmələr. Qrup daxilində edilən format dəyişikliyi qrup bağlananda bitir.
• İdarəetmə sözləri: tərs xətlə başlayan hərf ardıcıllıqları, məsələn \b (qalın) və ya \fs24 (yarım punktla şrift ölçüsü; 24 o deməkdir ki, ölçü 12 pt-dir). Onlar rəqəmsal parametr qəbul edə bilər: \b1 qalın yazını açır, \b0 isə bağlayır.
• İdarəetmə simvolları: tərs xətt və ardınca gələn tək qeyri-hərf simvolu, məsələn \~ (qırılmaz boşluq) və ya \'e9 (kod səhifəsindən onaltılıq sistemdə simvol).

Sadə RTF sənədi belə görünür:

{\rtf1\ansi\ansicpg1252\deff0
{\fonttbl{\f0 Times New Roman;}}
{\colortbl;\red200\green0\blue0;}
\f0\fs24 This is a {\b bold} word and some {\cf1 red} text in a caf\'e9.\par
}

Fayl {\rtf1 ilə açılır, ardınca simvol dəsti (\ansi) və kod səhifəsi (\ansicpg1252, Qərbi Avropa Windows kod səhifəsi) gəlir. Şrift cədvəli (\fonttbl) və rəng cədvəli (\colortbl) yuxarıda elan olunur və mətndə nömrə ilə onlara istinad edilir. \par abzası bitirir. Sənədin qalan hissəsində bölmə parametrləri, kolontitullar, abzaslar və cədvəllər olur; Library of Congress qeyd edir ki, RTF cədvəllərə abzasın bir növü kimi baxır.

ASCII olmayan simvollar iki yolla yazıla bilər. Köhnə üsul elan olunmuş kod səhifəsindəki simvola istinad etmək üçün \'e9 kimi onaltılıq kodlardan istifadə edir (1252 kod səhifəsində E9 "é" deməkdir). RTF 1.5-də əlavə olunan üsul isə \u305? kimi Unicode idarəetmə sözlərindən istifadə edir: rəqəm simvolun Unicode dəyərini bildirir (305 Azərbaycan və türk əlifbalarındakı nöqtəsiz "ı" hərfidir), ondan sonrakı simvol isə Unicode-u dəstəkləməyən oxuyucular üçün ehtiyat variantdır. RTF mətni UTF-8 kimi Unicode kodlaşdırmasında saxlamır; faylın özü adətən 7 bitlik ASCII olur.

RTF harada istifadə olunur?

• Sənədlərin proqramlar arasında daşınması: formatlı mətnin müxtəlif mətn redaktorları və ya əməliyyat sistemləri arasında ötürülməsi.
• Proqramların hesabat çıxışı: bir çox biznes və sahə proqramı Word-dən asılı olmadan formatlı hesabatları RTF kimi yaradır, çünki RTF yaratmaq DOCX yaratmaqdan qat-qat sadədir.
• Mübadilə buferi: RTF Windows və macOS-da formatlı mətn kopyalananda istifadə olunan geniş yayılmış formatlardan biridir.
• Sadə redaktorlar: WordPad və TextEdit standart olaraq RTF istifadə edir.

Güclü və zəif tərəfləri

Təhlükəsizlik barədə bir qeyd: RTF makro daşıya bilməsə də, risksiz deyil. Wikipedia-da toplanmış qeydlər RTF fayllarının şablon inyeksiyası və daxil edilmiş OLE obyektləri vasitəsilə hücumlarda istifadə edildiyini göstərir; köhnə WordPad versiyalarında və Word-də bununla bağlı boşluqlar 2017 və 2015-ci illərdə düzəldilib. Naməlum mənbədən gələn RTF fayllarına da hər hansı digər sənəd kimi ehtiyatla yanaşın.

RTF-i hansı proqramlar açır?

Microsoft Word, LibreOffice Writer, Apple Pages, TextEdit və WPS Office RTF-i açıb saxlaya bilir. Uzun müddət Windows-da standart RTF redaktoru olan WordPad Windows 11-in hazırkı versiyalarına artıq daxil edilmir, ona görə orada Word və ya LibreOffice lazım olacaq. Library of Congress həmçinin qeyd edib ki, RTF faylları Word-ün veb və planşet versiyalarında açıla bilmirdi. Google Docs RTF-i idxal edə və sənədləri RTF kimi yükləyə bilir.

Tez-tez rast gəlinən problemlər və həlləri

Diakritik və ya latın olmayan simvollar səhv görünür

Faylı yaradan proqram səhv kod səhifəsi elan edibsə və ya Unicode idarəetmə sözləri əvəzinə başqa kod səhifəsinin onaltılıq kodlarından istifadə edibsə, simvollar dəyişir: "ı" hərfi "ý", "ş" isə "þ" kimi görünür; bu, 1254 (türk) və 1252 (Qərbi Avropa) kod səhifələrinin qarışdırılmasının klassik əlamətidir. Faylı Word-də və ya LibreOffice-də açıb DOCX kimi saxlamaq mənbəni düzəltməyin ən asan yoludur.

Fayl gözləniləndən xeyli böyükdür

RTF şəkilləri adətən binar deyil, onaltılıq mətn kimi saxlayır və bu, şəkil məlumatını təxminən iki dəfə artırır. Şəkilli sənədlər üçün DOCX və ya PDF xeyli kiçik fayllar yaradır.

Format proqramdan proqrama dəyişir

Hər proqram RTF-in fərqli alt dəstini dəstəkləyir və tanımadığı idarəetmə sözlərini nəzərə almır. Görünüş dəqiq olmalıdırsa, son variantı PDF kimi paylaşın.

RTF fayllarını çevirmək üçün tövsiyələr

Bizim çeviricidə RTF faylları serverimizə yüklənir, LibreOffice ilə emal olunur və 30 dəqiqə ərzində silinir. RTF, DOCX, DOC və PDF arasında çevirmələr heç bir aralıq addım olmadan birbaşa aparılır, ona görə də səhifə tərtibatı, kolontitullar, cədvəllər və siyahı nömrələnməsi qorunur.

• RTF-dən Word-ə çevirmə köhnə proqramların çıxışını redaktə etmək və fayl ölçüsünü kiçiltmək üçün ən yaxşı seçimdir.
• RTF-dən PDF-ə çevirmə proqramdan proqrama dəyişən görünüşü sabitləyir.
• RTF-dən TXT-yə çevirmə bütün idarəetmə sözlərini silir və yalnız oxunaqlı mətni saxlayır.
• Word-dən RTF-ə çevirmədən istifadə edərkən unutmayın ki, Word 2010-dan sonrakı imkanların (yeni diaqram növləri, bəzi tərtibat seçimləri) RTF-də qarşılığı olmaya bilər.
• Sadə mətndən formatlı sənəd lazımdırsa, TXT-dən RTF-ə çevirmə mətni abzas-abzas köçürür. HTML və Markdown kimi mənbələrdən yaradılan RTF də LibreOffice-in RTF ixracı sayəsində qalın mətni, başlıqları, siyahıları və cədvəlləri saxlayır.

Tez-tez verilən suallar

RTF ilə DOCX arasında fərq nədir?

RTF formatı sadə mətnə yerləşdirilmiş idarəetmə sözləri ilə təsvir edir və 2008-ci ildən bəri dəyişməyib. DOCX isə XML hissələrindən ibarət müasir, ZIP əsaslı standartdır. DOCX daha çox imkanı dəstəkləyir və şəkilli sənədlərdə xeyli kiçik olur.

RTF faylında makro ola bilərmi?

Xeyr, RTF-in makro dili yoxdur. Bununla belə, daxil edilmiş OLE obyektləri və şablon istinadlarından sui-istifadə oluna bilər, ona görə də naməlum mənbədən gələn RTF fayllarına qarşı ehtiyatlı olun.

RTF hələ də dəstəklənirmi?

Bəli, Word və digər mətn redaktorları RTF-i hələ də açıb saxlayır. Lakin spesifikasiyanın son versiyası olan 1.9.1 2008-ci ilin martında dərc olunub və Microsoft formatı artıq inkişaf etdirmir.

Windows 11-də RTF faylını necə açım?

WordPad olmayan versiyalarda onu Word, LibreOffice Writer və ya WPS Office ilə açın. Faylı yalnız oxumaq lazımdırsa, onu PDF-ə çevirib brauzerdə baxmaq da işə yarayır.

RTF-də xüsusi simvollar niyə pozulur?

Adətən faylı yaradan proqram səhv kod səhifəsi elan etdiyi üçün. Unicode idarəetmə sözləri yazan proqramlar bu problemdən tamamilə qaçır.

Mənbələr

• Library of Congress: Rich Text Format (RTF) Version 1.9.1
• Wikipedia: Rich Text Format (tarixçə və təhlükəsizlik, ikinci dərəcəli mənbə)
• LibreOffice