RTF Nedir? Zengin Metin Biçimi Nasıl Çalışır?

RTF, adını çok duymasanız da elinizden muhtemelen birçok kez geçmiş bir biçimdir: eski bir programın "dışa aktar" menüsünde, Mac'te TextEdit'in varsayılan kaydında ya da farklı kelime işlemciler arasında belge taşırken "en güvenli seçenek" olarak. Rich Text Format (zengin metin biçimi), kalın, italik, yazı tipi, renk ve tablo gibi biçim bilgilerini düz metin karakterleriyle tarif eder. Bu yazıda RTF'in nasıl doğduğunu, bir RTF dosyasının içinin nasıl göründüğünü, güçlü ve zayıf yanlarını ve RTF'i dönüştürürken nelere dikkat etmeniz gerektiğini anlatıyoruz.

RTF nedir?

RTF, Microsoft'un geliştirdiği, belgeleri farklı programlar ve işletim sistemleri arasında taşımak için tasarlanmış bir metin biçimidir. DOC gibi ikili bir biçim değildir: Bir RTF dosyasını Not Defteri'yle açtığınızda metninizi, araya serpiştirilmiş ters eğik çizgili komutlarla birlikte okuyabilirsiniz. Ancak HTML gibi elle yazılmak için tasarlanmamıştır; amaç, bir programın ürettiği belgeyi başka bir programın biçimiyle birlikte okuyabilmesidir.

Bir karışıklığa da baştan değinelim: E-posta programlarında ya da web formlarında gördüğünüz "zengin metin" seçeneği genellikle biçimli metin anlamına gelen genel bir ifadedir ve çoğu zaman arka planda HTML kullanır. Bu yazının konusu olan RTF ise .rtf uzantılı, kendine özgü sözdizimi olan belirli bir dosya biçimidir.

Kısa tarihçe

RTF, 1980'lerin ortası ile sonunda Microsoft Word ekibinden Richard Brodie, Charles Simonyi ve David Luebbert tarafından geliştirildi. İlk RTF okuyucu ve yazıcısı 1987'de Macintosh için Word 3.0 ile birlikte geldi ve RTF 1.0'ı uyguladı. Biçim, sonraki yirmi yılda Word'ün yeni özelliklerine paralel olarak genişledi:

1.9.1'den sonra Microsoft RTF şartnamesini geliştirmeyi bıraktı. ABD Kongre Kütüphanesi'nin biçim açıklamasına göre Microsoft, Word 2010 ve sonrasında gelen özelliklerin RTF olarak kaydedildiğinde korunmayacağını belirtiyor. Kısacası RTF hâlâ destekleniyor, ama artık gelişmiyor.

RTF dosyasının içinde ne var?

RTF'in yapısı üç temel öğeye dayanır:

• Gruplar: Süslü parantezler { } arasında kalan bölümler. Bir grup içinde yapılan biçim değişikliği grup kapanınca sona erer.
• Kontrol sözcükleri: Ters eğik çizgiyle başlayan harf dizileri, örneğin \b (kalın) ya da \fs24 (yazı boyutu, yarım punto cinsinden; 24 = 12 punto). Sayısal parametre alabilirler: \b1 kalını açar, \b0 kapatır.
• Kontrol simgeleri: Ters eğik çizgi ve tek bir harf olmayan karakter, örneğin \~ (bölünmez boşluk) ya da \'fd (kod sayfasındaki onaltılık bir karakter).

Basit bir RTF belgesi şöyle görünür:

{\rtf1\ansi\ansicpg1254\deff0
{\fonttbl{\f0 Times New Roman;}}
{\colortbl;\red200\green0\blue0;}
\f0\fs24 Bu bir {\b kal\'fdn} kelime ve {\cf1 k\'fdrm\'fdz\'fd} bir metin.\par
}

Dosya {\rtf1 ile başlar; ardından karakter kümesi (\ansi) ve kod sayfası (\ansicpg1254, yani Türkçe Windows kod sayfası) gelir. Yazı tipi tablosu (\fonttbl) ve renk tablosu (\colortbl) belgenin başında tanımlanır, metin içinde numaralarıyla çağrılır. \par paragraf sonunu belirtir. Belgenin geri kalanında bölüm ayarları, üst ve alt bilgiler, paragraflar ve tablolar bulunur; Kongre Kütüphanesi'nin açıklamasına göre RTF'te tablolar bir tür paragraf olarak ele alınır.

Türkçe karakterler iki şekilde yazılabilir. Eski yöntem, \'fd gibi onaltılık kodlarla kod sayfasındaki karakteri belirtmektir (1254 kod sayfasında FD = ı). RTF 1.5 ile gelen yöntem ise \u305? gibi Unicode kontrol sözcükleridir: Sayı karakterin Unicode değerini, ardından gelen karakter de Unicode desteklemeyen okuyucular için yedek karakteri verir. RTF, metni UTF-8 gibi bir Unicode kodlamasıyla saklamaz; dosyanın kendisi genellikle 7 bitlik ASCII'dir.

Nerelerde kullanılır?

• Programlar arası belge taşıma: Farklı kelime işlemciler ya da işletim sistemleri arasında biçimli metin aktarmak.
• Yazılımların rapor çıktısı: Birçok kurumsal ve sektörel yazılım, Word'e bağımlı olmadan biçimli rapor üretmek için RTF kullanır, çünkü RTF üretmek DOCX üretmekten çok daha basittir.
• Pano (kopyala-yapıştır): Windows ve macOS'te biçimli metin kopyalanırken RTF yaygın aktarım biçimlerinden biridir.
• Basit düzenleyiciler: WordPad ve TextEdit varsayılan olarak RTF kullanır.

Güçlü ve zayıf yönleri

Güvenlik konusunda bir not: RTF makro taşıyamasa da tamamen risksiz değildir. Wikipedia'nın derlediği kayıtlara göre RTF dosyaları şablon enjeksiyonu ve gömülü OLE nesneleri üzerinden saldırılarda kullanılmış; eski WordPad sürümlerindeki ve Word'deki ilgili açıklar 2015 ve 2017'de yamalanmıştır. Bilinmeyen kaynaklardan gelen RTF dosyalarına da diğer belgeler kadar dikkatli yaklaşın.

Hangi programlar açar?

Microsoft Word, LibreOffice Writer, Apple Pages, TextEdit ve WPS Office RTF açıp kaydedebilir. Windows'ta uzun yıllar varsayılan RTF düzenleyicisi olan WordPad, Windows 11'in güncel sürümlerinde artık bulunmuyor; bu durumda Word ya da LibreOffice gerekir. Kongre Kütüphanesi'nin notuna göre RTF dosyaları Word'ün web ve tablet sürümlerinde açılamıyordu. Google Dokümanlar RTF'i içe aktarabilir ve RTF olarak indirebilir.

Sık karşılaşılan sorunlar ve çözümleri

Türkçe karakterler bozuk görünüyor

Dosyayı üreten program yanlış kod sayfası bildirdiyse ya da Unicode kontrol sözcükleri yerine başka bir kod sayfasının onaltılık kodlarını kullandıysa, "ı" yerine "ý", "ş" yerine "þ" gibi karakterler görürsünüz. Bu, 1254 (Türkçe) ile 1252 (Batı Avrupa) kod sayfalarının karıştırılmasının tipik belirtisidir. Dosyayı Word ya da LibreOffice'te açıp DOCX olarak yeniden kaydetmek, kaynağı düzeltmenin en kolay yoludur.

Dosya beklenenden çok büyük

RTF görselleri ikili değil, onaltılık metin olarak saklar; bu da görsel verisini yaklaşık iki katına çıkarır. Görsel içeren belgelerde DOCX ya da PDF çok daha küçük dosyalar üretir.

Biçimlendirme farklı programlarda değişiyor

Her program RTF'in farklı bir alt kümesini destekler ve tanımadığı kontrol sözcüklerini yok sayar. Kesin görünüm gerekiyorsa son hali PDF olarak paylaşın.

RTF dönüştürme ipuçları

Dönüştürücümüzde RTF dosyaları sunucumuza yüklenir, LibreOffice ile işlenir ve 30 dakika içinde silinir. RTF, DOCX, DOC ve PDF arasındaki dönüşümler ara adım olmadan doğrudan yapılır; bu yüzden sayfa düzeni, üst ve alt bilgiler, tablolar ve liste numaraları korunur.

• RTF'ten Word'e dönüştürme, eski bir yazılımın çıktısını düzenlemek ve dosya boyutunu küçültmek için en iyi seçenektir.
• RTF'ten PDF'e dönüştürme, farklı programlarda değişen görünümü sabitler.
• RTF'ten TXT'ye dönüştürme tüm kontrol sözcüklerini temizleyip yalnızca okunabilir metni bırakır.
• Word'den RTF'e dönüştürürken Word 2010 sonrası özelliklerin (yeni grafik türleri, bazı yerleşim seçenekleri) RTF'te karşılığı olmayabileceğini unutmayın.
• Düz metinden biçimli bir belge hazırlamanız gerekiyorsa TXT'den RTF'e dönüştürme metni paragraflarıyla birlikte RTF'e aktarır. HTML ve Markdown gibi kaynaklardan üretilen RTF'lerde de kalın, başlık, liste ve tablo bilgisi LibreOffice'in RTF dışa aktarıcısıyla korunur.

Sık Sorulan Sorular

RTF ile DOCX arasındaki fark nedir?

RTF, biçimi düz metin içindeki kontrol sözcükleriyle tarif eden ve 2008'den beri değişmeyen bir biçimdir. DOCX ise XML parçalarından oluşan ZIP tabanlı, güncel bir standarttır. DOCX daha fazla özelliği destekler ve görsel içeren belgelerde çok daha küçüktür.

RTF dosyası makro içerir mi?

Hayır, RTF'in makro dili yoktur. Ancak gömülü OLE nesneleri ve şablon başvuruları kötüye kullanılabildiği için bilinmeyen kaynaklardan gelen RTF dosyalarında yine dikkatli olun.

RTF hâlâ destekleniyor mu?

Evet, Word ve diğer kelime işlemciler RTF açıp kaydetmeye devam ediyor. Ancak şartnamenin son sürümü olan 1.9.1, Mart 2008'de yayımlandı ve Microsoft biçimi artık geliştirmiyor.

Windows 11'de RTF dosyasını nasıl açarım?

WordPad'in kaldırıldığı sürümlerde RTF dosyasını Word, LibreOffice Writer ya da WPS Office ile açabilirsiniz. Sadece okumanız gerekiyorsa dosyayı PDF'e dönüştürüp tarayıcıda görüntülemek de bir seçenektir.

RTF'te Türkçe karakterler neden bozuluyor?

Genellikle dosyayı üreten programın kod sayfasını yanlış bildirmesinden kaynaklanır. Türkçe için doğru kod sayfası 1254'tür; Unicode kontrol sözcüklerini kullanan programlarda bu sorun yaşanmaz.

Kaynaklar

• Library of Congress: Rich Text Format (RTF) Version 1.9.1
• Wikipedia: Rich Text Format (tarihçe ve güvenlik, ikincil kaynak)
• LibreOffice