UDF Nedir? UYAP Doküman Formatı ve İç Yapısı

Avukatsanız, bir davanın tarafıysanız ya da adliyeyle yazışan bir kurumda çalışıyorsanız, uzantısı .udf olan bir dosyayla mutlaka karşılaşmışsınızdır. Bu dosyaya çift tıkladığınızda çoğu bilgisayar ne yapacağını bilemez; Word açmaz, PDF görüntüleyici tanımaz. UDF, Türkiye'de Adalet Bakanlığı'nın yargı bilişim sistemi UYAP'ta kullanılan doküman biçimidir ve yalnızca bu ekosistemde yaygındır. Bu yazıda UDF'nin ne olduğunu, bir UDF dosyasının içinde neler bulunduğunu, dosyayı nasıl açabileceğinizi ve Word ya da PDF'e çevirirken nelere dikkat etmeniz gerektiğini anlatıyoruz.

UDF nedir?

UDF, "UYAP doküman formatı" anlamına gelir; UYAP'ın resmi sitesindeki indirme bağlantısı da programı "UYAP doküman formatı (UDF) programı" olarak tanıtır. Bu biçimdeki belgeler, Bakanlığın ücretsiz dağıttığı UYAP Doküman Editörü (sitede kısaca "UYAP Editör") ile oluşturulur, açılır ve düzenlenir. Dilekçe, tutanak ve yazı gibi belgeler bu editörde hazırlanıp UYAP üzerinden paylaşılabilir.

Not: "UDF" kısaltması başka alanlarda da kullanılır; örneğin optik diskler için Universal Disk Format da UDF olarak bilinir. Bu yazı yalnızca UYAP belgelerini ele alıyor.

UYAP ve UDF'nin kısa tarihçesi

UYAP, Adalet Bakanlığı'nın merkez ve taşra teşkilatı ile yargı birimlerinin iş süreçlerini elektronik ortama taşıyan bilişim sistemidir ve e-dönüşümün e-adalet ayağını oluşturur. UYAP'ın resmi sitesindeki zaman çizelgesine göre UYAP I projesi 2001'de Bakanlık merkez teşkilatıyla başladı; 2003'te başlayan UYAP II yargı birimlerini ve taşra teşkilatını kapsadı ve 2007'de tüm ilk derece mahkemelerine ve cumhuriyet başsavcılıklarına ulaştı. Aynı sitenin Genel Bilgi sayfasına göre hâkim, savcı ve personele 70.000'in üzerinde e-imza dağıtılmış ve bunlar aktif olarak kullanılıyor.

Belgelerin bu sistem içinde ortak, kurumun kendi kontrolündeki bir biçimde dolaşması gerektiği için UYAP kendi doküman biçimini ve editörünü kullanır. UDF'nin ne zaman ilk kez kullanıldığına ya da sürüm geçmişine dair resmi, kamuya açık bir belgeye ulaşamadık; bu yüzden tarih vermiyoruz. Biçimin ayrıntılı bir resmi teknik şartnamesini de bulamadık. Aşağıdaki teknik bilgiler, gerçek UDF dosyalarının incelenmesine ve dönüştürücümüzün bu dosyaları nasıl okuyup yazdığına dayanıyor.

UDF dosyasının içinde ne var?

Bir UDF dosyası aslında bir ZIP arşividir. Dosyanın bir kopyasının uzantısını .zip yapıp açtığınızda içinde content.xml adlı bir dosya görürsünüz. Belgenin metni ve tüm biçim bilgileri bu XML dosyasındadır. Kök öğe <template>'tir ve biçim sürümünü belirten bir format_id özniteliği taşır (incelediğimiz ve ürettiğimiz dosyalarda bu değer 1.8'dir). İçeride dört ana bölüm bulunur:

<template format_id="1.8">
  <content><![CDATA[Belgenin tüm metni burada...]]></content>
  <properties>
    <pageFormat mediaSizeName="1" leftMargin="70.87" rightMargin="70.87"
      topMargin="56.69" bottomMargin="56.69" paperOrientation="1" />
  </properties>
  <elements resolver="hvl-default">
    <paragraph Alignment="0">
      <content startOffset="0" length="7" bold="true" />
    </paragraph>
    ...
  </elements>
  <styles>
    <style name="hvl-default" family="Times New Roman" size="12" />
  </styles>
</template>

• <content>: Belgedeki tüm metin, üst ve alt bilgiler dahil, tek bir CDATA bloğunda düz metin olarak durur. Bu bölüm bir "metin havuzu" gibi çalışır.
• <properties>: Sayfa boyutu, yönü ve kenar boşlukları gibi sayfa düzeni ayarları. Kenar boşlukları punto cinsindendir; 70,87 punto yaklaşık 2,5 cm'ye karşılık gelir.
• <elements>: Belgenin yapısı. Paragraflar (<paragraph>), tablolar (<table>, <row>, <cell>), üst bilgi (<header>) ve alt bilgi (<footer>) burada tanımlanır. Paragraflar hizalama, girinti, satır aralığı, paragraf öncesi ve sonrası boşluk ile madde işaretli ya da numaralı liste bilgilerini öznitelik olarak taşır.
• <styles>: Yazı tipi ailesi, boyutu, kalın, italik, altı çizili ve renk gibi metin stilleri. Renkler işaretli tamsayı olarak saklanır.

UDF'nin en dikkat çekici özelliği, metin ile biçimin ayrı tutulmasıdır. Bir paragrafın içindeki her biçimli parça, metnin kendisini değil, metin havuzundaki konumunu taşır: startOffset başlangıç karakterini, length uzunluğu gösterir. Yukarıdaki örnekte "metnin ilk 7 karakteri kalın" denmektedir. Görseller ise <image> öğesinin imageData özniteliğinde base64 olarak gömülü durabilir. Ürettiğimiz dosyalardaki stil tanımlarında Java Swing yazı tipi nesnelerine yapılan başvurular, editörün Java tabanlı bir altyapıdan geldiğine işaret ediyor; UYAP'ın indirme sayfası da eski macOS sürümleri için uyumlu bir Java kurulumu gerektiğini belirtiyor.

Bu "konum tabanlı" yapının pratik bir sonucu var: content.xml içindeki metin havuzunda tek bir karakter bile kaydırılırsa, ondan sonraki bütün biçimlendirme aralıkları yanlış yerlere düşer. UDF dosyalarını elle düzenlemek bu yüzden risklidir.

Nerelerde kullanılır?

• Mahkemeler ve savcılıklar: UYAP içinde üretilen ve paylaşılan yazışmalar, tutanaklar ve kararlar.
• Avukatlar: UYAP Avukat Portal üzerinden yürütülen işlemlerde dilekçe ve evrak hazırlığı.
• Vatandaşlar: UYAP Vatandaş Portal ya da e-Devlet üzerinden erişilen dosya evrakları.
• Bilirkişi, arabulucu ve kurumlar: UYAP'ın ilgili portalları üzerinden yürütülen süreçlerde gönderilen ve alınan belgeler.

Güçlü ve zayıf yönleri

Güçlü yönleri: UYAP ekosistemi içinde ortak bir biçim sağlar ve e-imza ile m-imza süreçleri UYAP Editör üzerinden yürütülür. ZIP ve XML gibi açık teknolojilere dayandığı için yapısı incelenebilir ve dönüştürülebilir. Dosyalar genellikle küçüktür.

Zayıf yönleri: Türkiye dışında ve UYAP ekosistemi dışında neredeyse hiç desteklenmez; Word, Google Dokümanlar ya da PDF görüntüleyiciler UDF'yi açmaz. Kamuya açık ayrıntılı bir şartname bulunmadığı için üçüncü taraf araçların desteği tersine mühendisliğe dayanır. Konum tabanlı yapı elle müdahaleye karşı kırılgandır.

UDF dosyası hangi programla açılır?

Resmi yol UYAP Editör'dür. UYAP'ın indirme sayfasında Windows (.exe ve .msi), macOS (Intel ve Apple Silicon) ile Pardus ve Debian tabanlı Linux dağıtımları için sürümler bulunur; mobil uygulama Google Play ve App Store'da "UYAP Doküman Editör" adıyla yer alır. Sayfadaki bilgiye göre e-imza ve m-imza işlemleri için editörün en güncel sürümü kurulu olmalıdır. Programı yalnızca uyap.gov.tr gibi resmi kaynaklardan indirmenizi öneririz.

Editörü kuramıyorsanız ya da belgeyi yalnızca okumanız gerekiyorsa, dosyayı herkesin açabileceği bir biçime dönüştürmek en pratik çözümdür.

Sık karşılaşılan sorunlar ve çözümleri

Bilgisayar UDF dosyasını tanımıyor

UYAP Editör kurulu değilse işletim sistemi .udf uzantısını hiçbir programla eşleştirmez. Editörü kurun ya da dosyayı PDF veya Word'e dönüştürün. Not Defteri gibi bir metin düzenleyiciyle açmak işe yaramaz; dosya sıkıştırılmış bir arşiv olduğu için anlamsız karakterler görürsünüz.

"Dosya bozuk" ya da "geçerli bir UYAP belgesi değil" hatası

Geçerli bir UDF bir ZIP arşivi olmalı ve içinde content.xml bulunmalıdır. Yarım inmiş dosyalar, e-posta sırasında bozulan ekler ya da uzantısı sonradan .udf yapılmış başka dosyalar bu kontrolü geçemez. Dosyayı kaynağından yeniden indirmeyi deneyin.

Editörde biçimlendirme farklı görünüyor

Word'den kopyalanan metinlerde bazı biçimler (karmaşık tablolar, metin kutuları, özel yazı tipleri) UDF'de birebir karşılık bulamayabilir. Belgeyi göndermeden önce editörde son haline göz atın.

UDF dönüştürme ipuçları

Dönüştürücümüzde UDF dosyaları sunucumuza yüklenir ve 30 dakika içinde silinir. Dosyanın önce gerçekten bir ZIP arşivi olduğu kontrol edilir, ardından content.xml okunur. Metin havuzu, paragrafların konum bilgilerine göre parçalara ayrılır; yazı tipi, boyut, kalın, italik, altı çizili, üstü çizili, alt ve üst simge, renk, hizalama, girintiler, satır aralığı, listeler, tablolar, üst ve alt bilgiler ile gömülü görseller belgedeki sırasıyla aktarılır. XML beklenmedik biçimde bozuksa, hiç değilse metni kurtarmak için düz metin olarak okunur.

• UDF'den PDF'e dönüştürme, belgeyi UYAP Editör'ü olmayan biriyle paylaşmanın ve yazdırmanın en kolay yoludur.
• UDF'den Word'e dönüştürme, bir UYAP belgesini düzenlemek, başka bir belgeye kaynak yapmak ya da arşivlemek için uygundur.
• UDF'den TXT'ye dönüştürme, metni aramak ya da başka bir sisteme aktarmak için yalnızca düz metni çıkarır.
• Word'den UDF'ye dönüştürmede belge önce LibreOffice ile normalleştirilir, ardından paragraflar, biçimler, listeler, tablolar, gömülü görseller ve Word'deki sayfa kenar boşlukları UDF yapısına aktarılır. Üretilen dosyada format_id="1.8" kullanılır.
• PDF'ten UDF'ye dönüştürmede PDF önce akan metne çevrilir; bu yüzden PDF'ten Word'e dönüşümde geçerli olan sınırlar (çok sütunlu sayfalar, karmaşık tablolar, taranmış sayfalarda metin olmaması) burada da geçerlidir.

Önemli bir not: Dönüştürücümüz UDF arşivinden yalnızca belge içeriğini (content.xml) okur. Dönüştürme sonucunda elde ettiğiniz PDF ya da Word dosyası yeni bir dosyadır ve e-imza taşımaz. Hukuki geçerliliği olan imzalı belge gerekiyorsa UYAP üzerinden erişilen aslını esas alın.

Sık Sorulan Sorular

UDF dosyası nasıl açılır?

Resmi yol, uyap.gov.tr üzerinden indirilebilen ücretsiz UYAP Editör'dür. Program kurmadan okumak istiyorsanız dosyayı PDF'e ya da Word'e dönüştürüp her cihazda açabilirsiniz.

UDF dosyasını Word'de açabilir miyim?

Word, UDF'yi doğrudan açmaz. Dosyayı önce DOCX'e dönüştürmeniz gerekir; dönüştürülen belgede metin, biçimler, tablolar ve görseller düzenlenebilir halde gelir.

UDF'yi PDF'e çevirince e-imza korunur mu?

Hayır. Dönüştürme yeni bir dosya üretir ve bu dosya e-imza taşımaz. İmzanın geçerli olması gereken durumlarda belgenin UYAP'taki aslını kullanın.

Word belgemi UYAP'a nasıl yüklerim?

Belgeyi UYAP Editör'de açıp UDF olarak kaydedebilir ya da Word'den UDF'ye dönüştürme aracını kullanabilirsiniz. Göndermeden önce dosyayı UYAP Editör'de açıp görünümünü kontrol etmenizi öneririz.

UDF dosyalarını dönüştürmek güvenli mi?

Yargı belgeleri kişisel veri içerebilir. Dönüştürücümüzde dosyalar yalnızca dönüştürme için kullanılır ve 30 dakika içinde sunucudan silinir. Yine de belgeyle ilgili saklama ve paylaşım kurallarına, özellikle mesleki gizlilik yükümlülüklerine uymak sizin sorumluluğunuzdadır.

Kaynaklar

• UYAP Bilişim Sistemi resmi sitesi
• UYAP Editör indirme sayfası
• UYAP: Genel Bilgi
• T.C. Adalet Bakanlığı