قالب‌های فایل
DOC چیست؟ فرمت دودویی Word 97-2003
DOC فرمت دودویی سندی است که Word از نسخهٔ 97 تا 2003 به کار می‌برد و هنوز در بسیاری از بایگانی‌ها دیده می‌شود. ساختار درونی، کاستی‌ها و روش تبدیل امن آن را توضیح می‌دهیم.
نویسنده: Hemen Dönüştür Editör Ekibiتاریخ انتشار: 8 دقیقه مطالعه
در بایگانی قدیمی یک سازمان کندوکاو کنید، تا انتهای یک رشته‌ایمیل طولانی پایین بروید یا از نرم‌افزاری که سال‌ها بهروز نشده گزارش بگیرید؛ به فایل‌هایی برمی‌خورید که با .doc تمام میشوند. DOC تا پیش از آمدن DOCX با Word 2007 فرمت پیش‌فرض Microsoft Word بود و هنوز اسناد بسیار زیادی با این فرمت وجود دارند. این مقاله توضیح میدهد DOC از کجا آمده، درونش چگونه سازمان یافته، چرا با DOCX فرق دارد و چطور می‌توان این فایل‌ها را با خیال راحت باز و تبدیل کرد.
DOC چیست؟
DOC فرمت سند دودویی (باینری) Microsoft Word است. امروز منظور از «DOC» معمولاً فرمت مشترک Word 97، 2000، 2002 (XP) و 2003 است و مشخصهٔ رسمی مایکروسافت هم دقیقاً همین نسخه‌ها را پوشش میدهد. برخلاف فرمت‌های متنی، اگر فایل DOC را در Notepad باز کنید چیز معناداری نمی‌بینید: محتوا دنباله‌ای از بایت‌هاست که بر اساس ساختارهای دادهٔ خود Word چیده شده‌اند.
تاریخچهٔ کوتاه
پسوند «.doc» نخستین بار در سال 1983 با نسخهٔ MS-DOS برنامهٔ Word به کار رفت. پسوند ثابت ماند، اما فرمت پشت آن چند بار تغییر کرد:
- Word for Windows 1.0 و 2.0: هر کدام فرمت DOC مخصوص خود را داشتند.
- Word 6.0 و Word 95: فرمت تغییر کرد و این دو نسخه فرمت مشترکی داشتند.
- Word 97 تا Word 2003: فرمت DOC بر پایهٔ OLE و Compound File Binary Format (CFB) از نو ساخته شد. Microsoft مبدلی هم منتشر کرد تا کاربران Word 6.0 و 95 بتوانند فایلهای جدید را باز کنند.
- Word 2007: DOCX پیش‌فرض شد. Word همچنان DOC را باز و ذخیره میکند؛ وقتی چنین فایلی را باز می‌کنید، نوار عنوان «Compatibility Mode» را نشان میدهد.
مستندسازی این فرمت هم داستان طولانی خودش را دارد. Microsoft در سال 1997 مشخصات فرمت‌های دودویی Office 97 را با مجوزی محدودکننده منتشر کرد و در سال 1999 آن را پس گرفت. از 2006 تا فوریهٔ 2008 این مشخصات فقط با درخواست و تحت شرایط محدود در دسترس بود؛ بنابراین پروژه‌هایی مانند OpenOffice.org ناچار بودند فرمت را با مهندسی معکوس دربیاورند. در فوریهٔ 2008، Microsoft مشخصهٔ DOC را تحت Open Specification Promise منتشر کرد. سندی که اکنون با نام [MS-DOC] در Microsoft Learn منتشر شده، نخستین نسخهٔ خود را 27 ژوئن 2008 ذکر میکند و هنوز نگهداری می‌شود: آخرین بازبینی فهرست‌شده در صفحه تاریخ 17 فوریهٔ 2026 را دارد.
درون فایل DOC چه چیزی هست؟
فایل DOC پس از Word 97 در واقع «یک سیستم فایل درون یک فایل» است. طبق مشخصهٔ [MS-CFB] مایکروسافت، Compound File Binary Format ساختاری شبیه سیستم فایل درون یک فایل فراهم میکند تا جریان‌های دادهٔ مخصوص هر برنامه در آن ذخیره شوند. پوشه‌ها storage و فایل‌ها stream نامیده میشوند. فایل به سکتورهایی با اندازهٔ ثابت تقسیم می‌شود (512 بایت در نسخهٔ 3 و 4096 بایت در نسخهٔ 4) و یک جدول تخصیص (FAT) مشخص میکند هر سکتور به کدام stream تعلق دارد.
هر فایل مرکب با همین امضای 8 بایتی شروع می‌شود:
D0 CF 11 E0 A1 B1 1A E1این امضا مخصوص Word نیست؛ فایلهای قدیمی Excel (.xls) و PowerPoint (.ppt) هم از همین ظرف استفاده می‌کنند. آنچه یک فایل DOC را به سند Word تبدیل میکند، مجموعهٔ streamهای درون آن است:
- WordDocument stream: متن سند را نگه می‌دارد و در offset صفر، FIB (File Information Block) را. FIB مثل فهرست مطالبی عمل میکند که نشان میدهد بقیهٔ اجزا کجا هستند.
- Table stream (0Table یا 1Table): داده‌هایی را که FIB به آن‌ها اشاره میکند حمل میکند، مانند قالب‌بندی، سبک‌ها، قلم‌ها و ویژگی‌های پاراگراف. طبق MS-DOC، بیت
fWhichTblStmدر FIB تعیین میکند کدام یک به کار رود؛ اگر هر دو وجود داشته باشند، stream ارجاع‌داده‌نشده نادیده گرفته می‌شود. - Data stream: ممکن است داده‌های اضافی مانند تصاویر جاسازی‌شده را نگه دارد.
- ObjectPool storage: اشیای OLE جاسازی‌شده را ذخیره میکند، برای نمونه یک جدول Excel.
- SummaryInformation streams: فرادادهٔ خلاصه مانند عنوان، نویسنده و تاریخ ایجاد.
اگر سند رمزگذاری شده باشد، table stream با یک سرآیند رمزگذاری شروع می‌شود. این چیدمان پیچیده و مبتنی بر اشاره‌گر باعث می‌شد فایلهای DOC سریع بارگذاری شوند، اما به این معنا هم بود که خرابی تنها یک سکتور می‌توانست کل سند را ناخوانا کند و پیاده‌سازی درست فرمت برای نرم‌افزارهای دیگر دشوار باشد.
مقایسهٔ DOC و DOCX
| ویژگی | DOC | DOCX |
|---|---|---|
| ساختار | دودویی، فایل مرکب OLE2 | بخش‌های XML درون ZIP |
| استاندارد | مشخصهٔ منتشرشده توسط Microsoft (MS-DOC) | ECMA-376 و ISO/IEC 29500 |
| ماکرو | میتواند ماکروهای VBA را در همان فایل حمل کند | نمی‌تواند (اسناد دارای ماکرو از .docm استفاده می‌کنند) |
| تاب‌آوری | کم؛ یک خطا میتواند کل فایل را تحت تأثیر قرار دهد | بیشتر؛ بخش‌ها مستقل از هم خوانده میشوند |
| قابلیت‌های جدیدتر Word | برخی قابلیت‌های پس از 2007 معادلی ندارند | پشتیبانی کامل |
DOC هنوز کجا دیده می‌شود؟
- بایگانی‌های سازمانی و دولتی: مکاتبات، گزارش‌ها و قالب‌هایی که پیش از 2007 ساخته شده‌اند.
- نرم‌افزارهای قدیمی: ابزارهای حسابداری، منابع انسانی یا صنعتی که هنوز گزارش‌ها را به صورت DOC خروجی می‌دهند.
- سامانه‌های بارگذاری: فرم‌های وب قدیمی و سامانه‌های داخلی که فقط DOC می‌پذیرند.
- قالب‌های ماکرودار: فرم‌ها و قالب‌هایی با خودکارسازی که سال‌ها پیش ساخته شده‌اند.
نقاط قوت و ضعف
نقاط قوت: پشتیبانی نرم‌افزاری بسیار گسترده؛ تقریباً هر واژه‌پردازی از زمان Word 97 فایل DOC را باز میکند. چون مدت‌ها رایج بوده، فرمتی از Word است که کمترین احتمال دردسر با سیستم‌های قدیمی را دارد.
نقاط ضعف: به دلیل گذشتهٔ بسته‌اش، اسناد پیچیده ممکن است در برنامه‌های دیگر صفحه‌آرایی خود را از دست بدهند. چون میتواند ماکرو داشته باشد، از نظر بدافزار پرخطرتر از DOCX است. برخی قابلیت‌هایی که پس از Word 2007 اضافه شدند، مانند گرافیک‌ها و عناصر صفحه‌آرایی جدیدتر، هنگام ذخیره به صورت DOC ساده میشوند یا از بین می‌روند. فایل‌ها هم معمولاً از DOCX با همان محتوا حجیم‌ترند.
چه برنامه‌هایی DOC را باز می‌کنند؟
همهٔ نسخههای دسکتاپ Microsoft Word فایل DOC را باز می‌کنند. LibreOffice Writer، Google Docs، Apple Pages و WPS Office هم میتوانند آن را بخوانند. روی سرورهای Linux و در فرایندهای خودکار، فایلهای DOC معمولاً با LibreOffice پردازش میشوند.
مشکلات رایج و راه‌حل آن‌ها
Word فایل را در Protected View باز میکند و نمی‌توانم ویرایشش کنم
Word فایلهای قدیمی‌ای را که از اینترنت یا ایمیل رسیده‌اند برای امنیت فقط‌خواندنی باز میکند. اگر به منبع اعتماد دارید، روی «Enable Editing» بزنید. در اسنادی از منابع ناشناس که از شما می‌خواهند ماکروها را فعال کنید، این کار را نکنید.
فایل باز نمی‌شود یا نویسه‌های نامفهوم نشان میدهد
برخی فایلهای .doc در واقع DOC نیستند. خروجی «Save as Web Page» در Word و فایلهای RTF یا DOCX که تغییر نام داده‌اند ممکن است با پسوند .doc دست‌به‌دست شوند. برنامه‌ای را امتحان کنید که محتوا را تشخیص میدهد، مثل LibreOffice. برای یک DOC واقعاً آسیب‌دیده، گزینهٔ «Open and Repair» در Word ممکن است متن را بازیابی کند.
Compatibility Mode و قابلیت‌های غایب
قابلیت‌های جدیدتر Word در سندی که به صورت DOC ذخیره شده در دسترس نیستند. اگر قرار است ویرایش را ادامه دهید، آن را با «File > Info > Convert» به DOCX تبدیل کنید.
نکته‌هایی برای تبدیل فایلهای DOC
در مبدل ما، فایلهای DOC روی سرور ما آپلود میشوند، با LibreOffice پردازش میشوند و ظرف 30 دقیقه حذف میشوند. پیش از تبدیل، نخستین بایت‌های فایل بررسی میشوند: فایلهای DOC واقعی، فایلهای «.doc» که در اصل DOCX یا RTF هستند و خروجی «.doc» مبتنی بر HTML در Word همگی پذیرفته میشوند. اگر محتوا با هیچ‌کدام جور نباشد، به‌جای سندی پر از نویسه‌های نامفهوم، پیام «فایل خوانده نشد» را می‌بینید.
- تبدیل DOC به Word (DOCX) بهترین راه برای زنده نگه داشتن اسناد قدیمی است. تبدیل مستقیم و بدون مرحلهٔ میانی از طریق LibreOffice انجام می‌شود، بنابراین صفحه‌آرایی، سرصفحه و پاصفحه، جدول‌ها و تصاویر حفظ میشوند.
- تبدیل DOC به PDF برای بایگانی یا اشتراک با کسی که Word ندارد مناسب است.
- تبدیل DOC به TXT فقط متن ساده را بیرون می‌کشد؛ برای جست‌وجو در یک بایگانی قدیمی یا تغذیهٔ سیستمی دیگر کاربردی است.
- اگر باید یک DOCX را در سیستمی قدیمی بارگذاری کنید، از تبدیل Word به DOC استفاده کنید.
پرسش‌های متداول
آیا هنوز باید از فرمت DOC استفاده کنم؟
برای اسناد جدید نه؛ DOCX امنتر و مقاومتر است و یک استاندارد باز است. فقط وقتی از DOC استفاده کنید که سیستم مقصد چیز دیگری نمیپذیرد.
آیا فایل DOC میتواند ویروس داشته باشد؟
فایلهای DOC میتوانند ماکروهای VBA داشته باشند و ویروسهای ماکرویی از همین راه پخش میشوند. ماکروها را در فایلهای DOC از منابع ناشناس فعال نکنید و نرمافزار اداریتان را بهروز نگه دارید.
آیا در تبدیل DOC به DOCX چیزی از دست میدهم؟
معمولاً نه. DOCX تقریباً همهٔ آنچه DOC پشتیبانی میکند را پوشش میدهد. برخی کدهای فیلد یا اشیای جاسازیشدهٔ مخصوص نسخههای بسیار قدیمی Word ممکن است متفاوت دیده شوند، پس اسناد مهم را پس از تبدیل بازبینی کنید.
آیا مشخصهٔ DOC عمومی است؟
بله. Microsoft فرمت دودویی Word 97-2003 را با نام [MS-DOC] و ظرف فایل مرکب را با نام [MS-CFB] در Microsoft Learn منتشر میکند. از فوریهٔ 2008 این مشخصات تحت Open Specification Promise قرار دارند.
آیا میتوانم فایل DOC را روی گوشی باز کنم؟
اپلیکیشن موبایل Word و Google Docs میتوانند DOC را باز کنند. اگر فقط میخواهید آن را بخوانید، تبدیلش به PDF تضمین میکند که روی هر دستگاهی درست نمایش داده شود.
